هغه ميندې چې د حمل پر مهال سګرټ څښي ،اولادونه يې جرم اوجنايت ته تمايل لري

د امريکې په هاروارډ پوهنتون کې يوه څېړنه ښيي، هغه ميندې چې د ااميدوارۍ پر مهال سګرټ څښي ، د دې امکان چې د هغوی اولادونه وروسته په جرم اوجنايت لاس پورې کړي، زيات دی. په دغه سروې کې پر هغو کسانوڅېړنه شوې چې د 1959 او 1966 کلوترمنځ زېږېدلي. که څه هم له ډېروکلونوراهيسې دا څرګنده وه ، چې د حمل پرمهال د سګرټ څښل د جنين پر صحت ناوړه اغېزه کوي ، خو دالومړی ځل دی چې د هغو د کړووړو په اړه د ناوړه اغېزې خبره کيږي. څېړونکي وايي ، چې دوی تر اوسه نه پوهيږي چې دا اغېزه څنګه رامنځته کيږي ،خو وايي چې ښايي نيکوټين به د جنين پر ماغزودا ډول ناوړه اغېزه پرېباسي.څېړونکي وايي ، چې دوی يوشمېر ټولنيز لاملونه لکه دا چې ښايي هغه ميندې چې سګرټ به يې څښل ډېرې ځوانې وې ،دتعليم کچه به يې ټيټه وه او يا په وروسته پاتې پوړ پورې تړلې وه ، په نظر کې نيولي خوبياهم پورتنۍ پايلې ته رسېدلي.

Advertisements

د ملاریا ناروغی او د مخنیوۍ لاری چاری یی

د ملاریا ناروغی او د مخنیوۍ لاری چاری یی

دالیکنه می تر لویه بریده د  هغو وطنوالو سره مرستندویه ګڼم چی غواړی د اوړۍ د رخصتیو څخه په ګټه اخیستلو سره دګران هیواد زیارت وکړی . څه موده خو زما دا خوښی راپه برخه چی له کبله یی باید دلوی خدای شکر پر ځای کړم . دسفر نه وړاندی می کورنی داکتر د ځینو ناروغیولکه تیفوس ، تیتانوس او دیفتیری په وړاندی واکسین او دملاریا په وړاندی دمقاومت جګولو پخاطر اړوند درمل راکړه او پدی هکله یی یو وړوکۍ براشور هم راکړ څو هغه د لا زیاتو مالوماتو په موخه  ولولم . هغه می ولوست او چی کله له دنمارک نه دهامبورګ د هوایی ډګر په لور روان وم ، نوموړۍ براشور می په اورګاډی کی له ډنمارکی ژبی نه پښتو ته واړاوه . داچی هلته په وطن کی کمپیوتر او په ځانګړی توګه انترنیت ته لاسرسۍ کم وو  نو په نشرولو یی ونه توانیدم . دادی اوس یی کورته  د بیرته راګرځیدلو وروسته پدی هیله  د لوستونکو مخته ایږدم چی که دسفر نیت ولری ، ورنه ګټه واخلی . 

 داتاسی او داهم د نوموړی موضوع پښتو ژباړه  :

ملاریا څه دول ناروغی ده ؟

دا یوه ساری ناروغی ده چی د افریکا ، اسیا ، جنوبی امریکا او منځنی ختیز په یو لړ سیمو کی ترسترګو کیږی . د ناروغۍ لامل یو ډول پرازیت دی چی د انوفیلیس پنامه ښځینه غوماشی په مټ دیوه ناروغ انسان نه بل روغ تن ته لیږدول کیږی . په نړیواله کچه هر کال  د  یوه نیم میلیون او دوه عشاریه اوه میلیون کسانو ترمنځ ددی ناروغۍ له کبله خپل ژوند له لاسه ورکوی .

دملاریا ډولونه :

دا ناروغی دڅلور ډوله پرازیتونو د لاری پر انسانانو باندی برید کوی چی لدی ډلی نه یی اول دوه ډولونه لږ لیدل کیږی اوخطرناک ندی . دریم ډول یی یوازی د اسیا او جنوبی امریکا په ځینو سیمو کی شتون لری  . تر ټولو خطرناک یی څلورم ډول ( پلازمودیوم فالسیپاروم ) دی چی دانسان پر مغز باندی حمله کوی او لدی کبله د مغزی ملاریا پنامه هم یادیږی . که جیری یی پرخپل وخت و ټینګی درملنی ته پام وانه ړول شی ، دغه ډول یی یوه وژونکی ناروغی ده او تر ټولو زیات په افریکا کی ډیر شتون لری . داچی تل د ملاریا دشتون سیمی بدلون مومی ، نو پکار ده دسفر نه مخکی دخپل ډاکتر سره سلا مشوره وشی .

د غوماشی تر چیچلو وروسته په بدن کی څه پیښیږی ؟

کله چی پرازیت د انسان بدن ته ورننوزی ، د وینی دلاری ځان ینی ( جګر )  ته رسوی . هلته وده او ډیرښت (  تکثر )  کوی . دلسو – څوارلسو ورځو په موده کی بیرته په وینه کی ور ګډیږی . هلته د وینو په سرو کرویاتو کی ځای نیسی  ، خپلی ودی او ډیرښت ته دوام ورکوی . پسله دی نو بدن د پرازیت په وړاندی غبرګون ښي او تبه ورباندی راځی . پدغه وخت کی چی پرازیتونو په وینه کی ځای نیولی  ، که چیری غوماشه د دغه مصاب انسان وینی ته لاره ومومی ، هغه وزبیښی نو د وینی سره یوځای نوموړی پرازیتونه ورسره اخلی او دبل روغ انسان بدن ته یی دچیچلو پر مهال لیږدوی او هغه پری اخته کوی .

د ملاریا ناروغۍ په وړاندی معافیت :

هغه کسان چی تل په ملاریا لرونکو سیمو کی اوسیږی ، خامخا څو ځلی دا پرازیت اخلی او ناروغه کیږی . پدی ډول دپرازیت په وړاندی دانسان په بدن کی مقاومت منځته راځی چی تریوی کچی د معافیت لامل ګرځی . دا ډول معافیت ټول عمر دوام نه کوی . ددی دپاره چی معافیت دایمی وی ، باید د ټاکلی مودی په تیریدو په منظم ډول بدن ته پرازیت ورسیږی څو په وړاندی یی مقاومت پیاوړۍ وساتل شی .یو یا دوه ځلی د ملاریا په ناروغی اخته کیدل ددی ناروغۍ به وړاندی د معافیت لامل نه ګرځی .

دملاریا ځینی ډولونه د یوی اوږدی مودی په تیریدو بیله دی چی غوماشه انسان بیا وچیچی ، په تکراری ډول په بدن کی راژوندی کیدلای شی . داځکه چی نوموړی پرازیتونه په ینه کی ارام ژوند کوی ، او چی کله د بیلابیلو لاملونو له مخی د بدن مقاومت ټیټ شی ، پرازیتونه بیا برید کوی او ناروغی منځته راولی . دا ډول ناروغی په ډیرو نادرو وختونو کی تر سترګو کیږی ، ځکه اوس دا امکان شته چی پرازیتونه د درملو په مټ په ینه کی بیخی له منځه یووړل شی او انسان یی دبیا ناروغه کیدو له خطره وژغورل شی  .

کوم کسان په ملاریا باندی داخته کیدو ډیر چانس لری ؟

ټول هغه کسان چی دبدن مقاومت یی کم او دملاریا په وړاندی معافیت ونلری ، پدی ناروغۍ باندی اخته کیدلای شی . پدی کسانو کی تر ټولوزیات هغه ډله ماشومان راځی چی دملاریا غوماشو دفعالیت په سیمو کی ژوند کوی . د احصایی له مخی هرکال اته سوه زره ۸۰۰۰۰۰ هغه ماشومان چی عمرونه یی تر پنځو کالو ټیټ وی  ددغه افت له لاسه د ګور کندی ته لویږی . له دوی نه پرته مسافران ، کډوال او توریستان چی که یی پخوا مقاومت هم درلود  ، خو اوس یی د وخت په تیریدو سره د لاسه ورکړی ، پدغی ناروغۍ باندی د اخته کیدلو ډیر چانس لری .

د ناروغۍ نښی نښانی :

 ملاریا ناروغی دپیل پروخت کټ مټ هم هغه نښانی لری لکه د والګی ( انفلوانزا ) یو شدید ډول . دبیلګی په توګه د یخنۍ پشان ریږدیدل ، تبه ، دسردرد ، په عضلو او بندونو ( مفصلونو ) کی دردونه ، نس ناسته او دستړیا احساس . دا نښانی دڅو ورځو په تیریدو لا زیاتی شدیدی کیږی لکه ډیر سخت ریږدیدل او د ۴۰ – ۴۱ درجو پوری تبه . وروسته د خولو باران پرسړی راځی  . نوموړی نښانی له یوی ورځی نه تر بلی فرق کوی چی کله زیاتی اوکله بیا کمی وی . که د ناروغی په درملنی لاس پوری نشی ، نو تر درو هفتو پوری داحالت غزیږی خو ستړیا او ضعف کیدلای شی څو میاشتی دوام وکړی . که ناروغی پرخپل وخت تشخیص او په صحیح توګه یی درملنه وشی ، د ځو ورځو په موده کی ناروغ بیرته روغ رمټ کیږی .

د ملاریا ناروغۍ مخنیوۍ :

داکار د څو لارو تر سره کیدلای شی :

 الف – د درملو په مټ : اوس کیدلایشی بیله دملاریا د واکسین نه د ځینو درملو په کارولو سره چی دبدن مقاومت لوړوی ، ان د ملاریا د هغو ډیرو خطرناکو ډولونو لکه پلازمودیوم فالسیپاروم مخنیوۍ وشی . ځکه نو هغه کسان چی د ملاریا نه دپاکو سیمو لکه اروپا او نورو څخه  ملاریا لرونکو سیمو ته سفر کوی ، باید لومړۍ دخپل ډاکتر سره ووینی او دملاریا دمخنیوۍ په موخه اړوند درمل ترلاسه کړی . دیادونی وړ ده چی د ملاریا ځینی درملونه په یو شمیر ټاکلو سیموکی ددی ناروغۍ د مخنیوۍ وړتیا نلری ځکه چی هلته د ملاریا پرازیتونو ددغو درملو په وړاندی مقاومت پیداکړی او اغیز نه ورباندی کوی . په همدی خاطر پکار ده هغه درمل و کارول شی چی ډاکتر یی ددغو ځانګړتیاوو په پام کی نیولو سره سپارښت کوی  . پدی ډول کیدلای شی په ملاریا باندی  د اخته کیدو خطر تر اړینی کچی را ټیټ شی .

 ب – د غوماشی دچیچلو څخه ځان ساتل :  د ډاکتر دسپارښت سره سم اخیستل شوی درمل هم دا مانا نلری چی په ملاریا باندی د اخته کیدو خطر په سلو کی سل له منځه وړی ، ځکه نو دا  اړینه ده چی تر وسه وسه د غوماشی د چیچلو څخه ځان وساتل شی . دا کار بیا په لاندی ډول تر سره کیدلای شی :                                                                                                                            

۱ – د ملاریا غوماشه معمولا د ورځی د خوا حمله نه کوی ، ځکه نو باید دلمر د لویدو له وخت نه بیا تر لمر ختو پوری ډیره پاملرنه وشی چی د غوماشی نه ځان لیری وساتل شی .

۲ – دبدن اندامونه باید تروسه وسه په ځانګړی توګه د ماښام دتیاری د رارسیدو  وروسته لوڅ پری نښودل شی او په اړینو جامو پټ کړل شی څو غوماشه ورته لار ونه مومی .

۳ – دبدن پرهغو ځایونوباندی چی دمجبورۍ له مخی لوڅ پاتیږی باید دغوماشی په ضد بالزام ( اړوند اوبړن مواد ) باندی غوړ کړل شی . ددغو موادو داکثرو ډولونو تاثیر دبدن پر پوست باندی چی دغوماشی مخه نیسی ، ډیر ژر له منځه ځی  . ځکه نو باید دبدن دغه حصی د څه ګړیو په تیریدو ژر ژر بیا غوړی او تازه کړل شی .

 ۴ – دشپی لخوا باید خوب پداسی خونه او یا پشه خانو کی وشی چی غوماشی ورته دننوتلو لاره او د چیچلو امکانات ونلری .

۵ – پداسی اطاق کی چی کولر( ایرکاندیشن ) ولری هم دغوماشی د حملی خطر کم دی ځکه چی غوماشی هلته په یخه هوا کی داوسیدلو مینه والی ندی . بادپکه هم مرسته کوی ځکه چی تولید شوی باد یی غوماشی شړی .

دلوړو سپارښتونو په پام کی نیولو او داړینو درملو په کارولو سره کیدلای شی تر لویه بریده دملاریا ناروغۍ له غمه سړی خوندی پاته شی .

په ملاریا باندی د اخته کیدو پروخت څه باید وکړو ؟

که چیری دسفر پرمهال داجنجال پیښ او دناروغۍ نښی حس شی باید بیله ځنډه و اړوند روغتون یا کلینیک ته ځان ورسول شی څو په صحیح ډول دناروغۍ تشخیص وکړی . دملاریا تشخیص د وینو په کتلو ( معاینه ) ترسره کیږی . که دناروغۍ نښی دسفر تر بیرته راګرځیدو وروسته ترسترګو شوی ، باید خپل ډاکتر داهم وویل شی چی دملاریا لرونکی سیمی څخه راستون شویدی څو ډاکتر خبره په عادی انفلوانزیا باندی تیره نکړی او دقیقو معایناتو ته پام واړوی  . دیادونی وړ ده چی دغوماشی ترچیچلو ان دری کاله وروسته هم کیدلای شی دناروغۍ نښانی را ښکاره شی . 

د پاملرنی وړ یادوونه :

که مو چیری دملاریا ناروغی نښی په ځان کی ولیدی ، سره لدی چی که تاسی دناروغۍ مخنیونکی درمل کارولی هم وی   باید بیاهم روغتون ته ولاړ شی چی اړوند تشخیص دقیق وشی . باید دی خبری پام واړول شی چی که د ناروغۍ دمخنیوۍ په هکله ټول سپارښتونه هم په نظر کی نیول شوی وی ، بیاهم داکار ددی مانا نلری  چی د ناروغۍ څخه پوره خوندی یاست . پدی هکله  اغیزمنه درملنه یو اړین کار ګڼل کیږی . په هره پیمانه چی دملاریا په اړوند زیات مالومات ولری په هم هغه کجه مو ددی ناروغۍ څخه د ځان ژغورلو چانس لوړ دی .

ملاریا لرونکو سیموته دسفر نه وړاندی باید لاندی اړینو ټکیو ته ټینګ پام وشی :

۱ –  باید د ډاکتر په سپارښت لازم درمل ترلاسه شی . پکار ده چی د درملو کارول د ۱ تر ۲۱ ورځو پوری د سفر د نیټی نه د مخه پیل شی . ددی مودی اوږدوالۍ د درملو په دول پوری اړه لری چی ډاکتر یی ښودنه کوی .

۲ – د ډاکتر په مشوره کیدلای شی چی درمل په سفر کی د ځان سره واخیستل شی .

۳ – دی خبری ته هم باید پام وشی چی بیمه مو ستاسی دسفر سیمی هم په غیږ کی نیسی آو کنه .

۴ ـ د ډاکتر نه پاید داهم و پوښتل شی چی نوموړی سیمی ته دسفر په موخه د نورو کومو ناروغیو په هکله پکار ده چی د سفر نه مخکی اړوند واکسین تطبیق شی . په اکثرو سیمو کی د غذایی تسموم او د معدی دنورو ناروغیو امکانات ډیر دی .

%d bloggers like this: